Мен саясаткер емеспін. Мен - қаламы қолында, ары алдында адал қазақ журналисімін. Жиырма алты жыл бойы қазақ сөзінің жоғын жоқтап, барын базарладым. Бүгін де үндемей отыра алмаймын.
Бұл сөзді өшпенділікпен емес, ұлтыма деген сүйіспеншілікпен, еліме деген адал сеніммен айтамын. Себебі шын жанашыр - жағымпаз мақтаушы емес, көзге тік қарап шындықты айтушы. Жағымпаз емес, шыншыл сөз елді ұйыстырады.
Бірінші шындық.
Қазақ баспасөзі өліп барады.
Таза қазақ тілінде шығатын тәуелсіз газеттер бірінен соң бірі жабылуда. Жазылым жүйесі күйреді, жарнама нарығы бөгде тілге ауды, тарату тарылды. Редакциялар шаршады, қаламгерлер қаламын тастап, күнкөріс қамына кетті. Ал мемлекет мінбеде тілді мадақтап, іс жүзінде сол тілдің баспасөзін тағдыр талқысына тастап қойды.
Осындай ауыр кезеңде де мен қаламды тастаған жоқпын. Жиырма алты жыл бойы - үзбей, апта сайын газеттерімді шығардым.
Менің білуімше, «ЖҮЗДЕСУ» - бүкіл республикада әр беті 100% мемлекеттік тілде, әрі апта сайын жарық көретін жалғыз тәуелсіз басылым. Өзге ұлттың тілін араластырмай, тек қазақ тілінде, дәл осындай апталық ретінде шығатын тағы бір тәуелсіз газет болса - оның атын қуана-қуана атар едім.
Бір ғасыр бұрын Ахмет Байтұрсынұлының «Қазағы» ұйқыдағы ұлтты оятқан еді. Ал бүгін сол ұлтты оятқан баспасөздің өзі сөнуге айналды. Мұнан өткен қасірет бар ма: бір кезде ұлтты оятқан үн бүгін өз үнінен айырылып барады. Бұл - бір ғана редакцияның қамы емес. Бұл - тұтас ұлттық ақпарат кеңістігінің тағдыры..
Екінші шындық.
Сайлаудағы «тең қолжетімділік» - қағазда бар, өмірде жоқ.
Заңда әдемі жазылған: барлық БАҚ-қа — тең мүмкіндік. Ал өмірде ше?
Мемлекеттік арналар мен «қалталы» басылымдар бәрін алады, ал тәуелсіз қазақ газеті сынық тиынға зар. Ресурс та, эфир де, назар да - бір жаққа ауып тұр.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев алдағы сайлау «ашық, адал және әділ бәсеке» жағдайында өтуге тиіс екенін айтты. Мен бұл сөзді толық қолдаймын. Бірақ, құрметті билік, әділдік ақпараттан басталады.
Егер халық бір ғана үнді естіп, басқасын естімесе, қандай әділдік, қандай бәсеке болмақ? Президент айтқан «әділ бәсеке» ең алдымен ақпаратта болуы керек.
Үшінші шындық.
Мемлекеттік тіл - мінбеде мадақталады, өмірде шеттетіледі.
Қазақ тілі тойда айтылатын әсем сөз ғана болып қалмауы тиіс. Ол - заң жазылатын, жаңалық айтылатын, адам жұмыс істеп, нан табатын күнделікті өмірдің тіліне айналуы керек.
Ал сол кеңістіктен қазақ тілі әлі күнге ығыстырылып келеді. Жоғарыдан келетін әдемі сөз бен төмендегі ащы шындықтың арасы - жер мен көктей.
Күшті баспасөзі жоқ тіл - қанша мақтасаң да, шетте қалады. Газеті, үні, ақпараты жоқ тілді мадақтаған сөз де құтқармайды.
Сынау оңай. Мен сынап қана қоймаймын - шешімін де айтамын. Себебі елін ойлаған адам «мынау жаман» деп қоймай, «былай түзетейік» деп жол көрсетеді.
Біріншіден, қазақ тіліндегі тәуелсіз газеттерге нақты қолдау керек. Бұл - жалыну емес, әділдік. Бізге қайыр емес, тең құқық керек. Мемлекеттік қолдау ашық конкурспен, тең шартпен бөлінсін. «Өзінікі» болғанына емес, қарапайым халық оқитынына қарап берілсін.
Айтайын нақты мысалды - өз басымнан өткенін. Бүгінде мемлекет бюджет саласының қызметкерлерін белгілі бір газеттерге жаздырып қояды. Ал мен Ақпарат министрлігіне өтініш жасап, өзім шығаратын қазақ тіліндегі газеттерді де Қазақстан кітапханаларына жаздыруды сұрадым. Маған бас тартты. Себебін түсінбедім: шешім оқырманға қарап емес, әлдекімнің таңдауына қарап жасалғандай көрінді. Егер тәуелсіз қазақ басылымы тек «бөтен» болғаны үшін шетте қалса - бұл әділдік пе?
Екіншіден, сайлауда БАҚ-қа бөлінетін мүмкіндік ашық та, тексерілетін де болсын. Қай басылым қандай ресурс алды - бәрі жария болсын. Жасырын бөлініс болған жерде әділ бәсеке де болмайды.
Үшіншіден, тіл саясаты сөзден іске көшсін. Қазақ тілін билік басындағылардың құр сөзбен мақтағанынан пайда жоқ. Оған нақты ақша, нақты бедел керек. Тіл газетімен, мектебімен тұрады. Соларды күшейтпей, тіл күшеймейді.
Мен билікке қарсы емеспін. Мен әділетсіздікке қарсымын. Мен мемлекетті әлсіретуді емес, әділетті ету жолын тілеймін. Себебі шынайы патриот - елін мінсіз деп жариялаушы емес, кемшілігін түзеуге үндеуші.
Ашығын айтайын: мен Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың саясатын құрметтеймін әрі қолдаймын.
Ол - әділетті Қазақстан құру, тілді, ұлтты, қоғамды нығайту бағытында нақты бағдар ұсынып отыр. Бірақ бір адам барлық салаға бірдей үлгере алмайды. Президент бағыт береді - ал оны іс жүзінде орындау министрліктер мен комитеттердің қолында. Дәл осы жерде, төменгі буында, көп мәселе шешілмей, сөз жүзінде қалып жатыр. Мемлекет басшысының тілге, әділдікке қатысты ұстанымы нақты іске айналуы үшін тиісті орындар да атсалысуы, жауапкершілікті сезінуі керек.
Ана тілінің үні өшсе - ұлттың үні өшеді. Ұлттың үні өшсе - елдің де іргесі сөгіледі.
Тіл тірі болу үшін оның сөзі еркін, баспасөзі қуатты, ақпараты әділ болуы шарт.
Сондықтан үндейміз. Талап етеміз.Шешім ұсынамыз. Бірақ ешқашан, ешбір қысымға мойымай, үндемей қалмаймыз.
Қазақтың сөзі - қазақтың ары. Ар үндемей қалмайды.
Қажымұқан ҒАБДОЛЛА,
заңгер, публицист-журналист,
қазақтілді тәуелсіз басылымдар медиатобының бас редакторы
#ҚазақБаспасөзі #МемлекеттікТіл #ӘділСайлау #ӘділеттіҚазақстан #ТәуелсізБаспасөз #СөзБостандығы #Ұлтжандылық